آموزش وردپرس قالب وردپرس قالب رايگان وردپرس درس وردپرس
بیدل شاعر ناشناخته ها – مقدمه کتاب صبح تجلی، گزیده رباعی بیدل – انتشارات پرنیان خیال

بیدل شاعر ناشناخته ها – مقدمه کتاب صبح تجلی، گزیده رباعی بیدل

کتاب در حق صائب در کتابخانه ملی ایران رونمایی شد
شهریور ۲۹, ۱۳۹۶
دیوان حیدرعلی کمالی اصفهانی منتشر شد
اسفند ۶, ۱۳۹۶
نمایش همه

بیدل شاعر ناشناخته ها – مقدمه کتاب صبح تجلی، گزیده رباعی بیدل

بیدل شاعر ناشناخته ها – مقدمه کتاب صبح تجلی، گزیده رباعی بیدل

دکتر محمدعلی شیوا

صبح تجلی، گزیده رباعیات بیدل. سعید یوسف نیا. انتشارات پرنیان خیال. ۱۳۹۵

بیدل شاعری ناشناخته و نیز شاعر ناشناخته‌هاست. عرصه‌ی اندیشه‌ی بیدل فراخ‌تر از آن است که خود او نیز توانسته باشد اندیشه‌ی متعالی‌اش را در قالب ابیات محدود شعر بگنجاند. بیدل در بسیاری از غزل‌هایش از بحرهای طولانی شعر فارسی بهره ‌برده تا شایدبتواند بخشی از این محدودیت‌ها را رفع کند. با این وصف جای شگفتی است که بیدل به قالب رباعی اعتنا داشته و تقریباً در تمام دوران شاعری‌اش رباعیات حکمت‌آمیز فراوانی سروده ‌است. شاید گرایش بیدل به بیان اندیشه‌های حکمی در شعر و سابقه‌ی بیان چنین اندیشه‌هایی در قالب رباعی توسط حکیمان و شاعران گذشته‌ی ادب فارسی، او را به این قالب شگفت‌انگیز که در عین «ایجاز»، موجبات بروز «اعجاز»‌های بی‌نظیری را در شعر فارسی فراهم آورده، علاقه‌مند کرده‌باشد. به زبان بیدلانه می‌توان گفت که او در راهی قدم‌ گذاشته است که از هرجای آن اگر می‌گذشت، گویی بر شعله‌های آتش قدم می‌نهاد و ناگزیر بود دریافت‌های شاعرانه‌ی خود را در اند‌ک‌‌فرصتی بگوید و رد شود. برای نیل به چنین هدفی و برای آنکه از قید نارسایی مطلب نیز رهایی یافته باشد، بهترین محمل شاعرانگی، سرودن رباعی بود:
آن راه که سعیِِ نارسایم پیمود
هر چند قدم شمرد جز دست نسود
چون آبله‌ی شکسته با دیده‌ی تر
هر جا پا می‌گذاشتم آتش بود
البته باید به این نکته توجه کرد که بیدل در رباعی تنها به اندیشه‌های فلسفی نمی‌پردازد بلکه بسیاری از مباحث اجتماعی، پیشنهادهای اخلاقی،‌ عشق و حتی طنز در رباعیات او راه ‌یافته‌اند که این دست از آثار او را در کنار سایر قالب‌های شعری همچون غزل و مثنوی و قصیده، خواندنی و شایسته‌ی تأمّل کرده ‌است. از بسیاری از رباعی‌های بیدل می‌توان به شرایط اجتماعی فرهنگی حاکم در عصر او پی‌برد و می‌توان در سطرهای کوتاه و درعین‌ حال کوبنده‌ی رباعیات او، به فراخور احوال و مقاماتش، با بسیاری از خصوصیات شخصی و روانی شخص‌اش آشنا شد. رباعیات بیدل حتی محملی برای نیایش‌واره‌ها و مناجات‌های کم‌نظیر اوست. به عنوان نمونه نگاهی می‌اندازیم به یک رباعی که البته در این منتخب رباعی نیامده‌است.
آن کس که منزّه است زآب و گلِ‌ما
بی او عدم است خلوت و محفلِ ما
نامش از پرده بر زبان می آید
والله که نیست جای او جز دل ما
این رباعی از جمله رباعیات تحمیدیه است که در ستایشِ حضرتِ حق سروده شده است. رباعی با «آن کس» آغاز می شود. اینکه آیا می‌توان واژه‌ی «کس» را که برای شخص و عموماً برای انسان به کار می‌رود درباره‌ی ذاتِ منزّهِ حق بکار برد، نخستین پرسشی است که ذهن را به چالش می‌کشد. چندان که مرور شد این واژه در نسبت با حضرت حق در ادبِ فارسی سابقه‌‌ای ندارد. به‌سادگی می‌توان پنداشت که این کلمه در اصل «آنی که …» بوده است و این اشتباه را ناشی از بی‌دقتی کاتبان و مصححان دانست.
مصرع چهارم رباعی اشاره به حدیثِ قدسی دارد که می فرماید: قلب المؤمن عرش الرّحمن. قلبِ مؤمن عرش خداوند است. سه مصراعِ نخستین مقدمه‌ی فهمِ همین مطلب است. بیدل می فرماید:
حق که منزّه از آن است که با آب و گلِ خاکی ما درآمیزد، و بی حضورِ او بر همه‌ی عالم و از جمله انسان وجودی مترتّب نیست و نیز آن موجودی که انسان حتی نامش را بر زبان نمی‌تواند آورد و اگر می‌بینیم که نامش برزبانِ هاست، قائل و گوینده در واقع ما نیستیم و نامِ او از پرده‌ی غیب بر زبان‌ها جاری شده است؛ با همه‌ی اینها، سوگند به خودِ او که جایگاهی جز قلبِ عاشقِ ما ندارد؛ اگرچه به قول غزالی در کیمیای سعادت: «منزّه است از آن که وی را با جای اضافت کنند اگرچه هیچ جای از تصرّفِ‌ وی خالی نیست» (کیمیای سعادت، عنوان دوم در شناختن حق تعالی، ‌فصل دوم شناختن تنزیه و تقدیس حق تعالی )
باری، بیدل قریب به چهارهزار رباعی سروده که اگر تنها همین رباعیات از او باقی‌می‌ماند بسنده بود که او را شاعری فحل و بی‌نظیر در ادب فارسی بدانیم. با این‌همه می‌دانیم که اوج هنر بیدل در غزلیات اوست. مجموعه رباعیات بیدل توسط جناب اکبر بهداروند در سال ۱۳۸۵ گردآوری و منتشر شده‌است. این اثر ۳۸۱۴ رباعی بیدل را شامل می‌شود و بهداروند برای هر رباعی عنوان جداگانه‌یی گذاشته‌ است که اقدامی تازه در این عرصه ‌است. امروزه با وجود چنین دیوان رباعیاتی از بیدل، شرایط برای شناخت بیدل در آیینه‌ی رباعیاتش ممکن شده است؛ با این‌حال تدوین گزیده‌یی از رباعیات بیدل برای خوانندگان شعر بیدل می‌تواند دریچه‌ی ورود به دنیای رباعیات بیدل باشد که این مهم به همت شاعر و منتقد اندیشمند جناب آقای سعید یوسف نیا انجام پذیرفته‌است.
دکتر محمود فتوحی در کتاب ارجمند «نقد ادبی سبک هندی» می‌نویسد:
گزینش آثار بزرگان ادب فارسی پدیده‌یی فرهنگی است که از گذشته‌های بسیار دور در میان اهل علم و ادب رایج بوده‌است. مسئله‌ی گزینش و «انتخاب» شعر را باید در حوزه‌ی نقد ادبی مورد پژوهش قرار داد. غایت نقد ادبی انتخاب اشعار برجسته‌ی یک شاعر و جداکردن سره از ناسره است. مسلّم است که همه‌ی آثار یک هنرمند از ارزش یکسانی برخوردار نیست؛ معمولاً آنچه موجب شهرت و جاودانگی یک هنرمند می‌‌شود آثار برجسته‌ی اوست؛ که انتخاب، در واقع برای دست‌یابی به همان بخش برجسته‌ی آثار صورت می‌گیرد. نقد ادبی در سبک هندی ص ۸۸
در عصر صفویه مسئله‌ی انتخاب شعر از مسائل عمده‌ی مطرح در حوزه‌‌ی شعر و نقد ادبی بوده است. درواقع این کار در عصر صفوی و یکی دو قرن پیش از آن رواج بیشتری یافته و تقریباً هرکس که سواد خواندن و نوشتن و اندک ذوقی داشت، برای خویش گزیده و سفینه و جُنگی از شعر شاعران معاصر و گذشته‌ تهیه می‌کرد. علاوه بر گستردگی اقبال به شعر در میان طبقات مختلف اجتماعی،‌ فراوانی تولید شعر را نیز باید از علل رواج انتخاب شعر در این دوره دانست.
«صبح تجلی» عنوان گزیده‌رباعیات بیدل است که سعید یوسف‌نیا پس از سال‌ها انس با اشعار سراینده‌ی آنها و زیستن لحظه‌های حیرت و شوق از میان حدود چهارهزار رباعی برگزیده است. این گزینش بیش از آنکه به دلیل کثرت رباعیات بیدل صورت گرفته باشد، در تلاش برای ایجاد دریچه‌یی بر گلستان رباعیات بیدل است تا خواننده‌ی کم‌فرصت امروز نیز از این دریای موّاج معرفت بی‌نصیب نماند.
یوسف نیا در باب هدفش از تهیه‌ی این گزیده می نویسد:
صراحتاً به این نکته اقرار می‌کنم که همۀ رباعیات بیدل مؤثر و زیبا و خواندنی است، اما قصد من این بوده است تا مؤثرترین و خوش ساخت‌ترین و عمیق‌ترین رباعیات بیدل را- البته به زعم خود- برگزینم و امیدوارم که حداقل تا حد ناچیزی در انجام این وظیفه خطیر موفق شده باشم.
آری:
در این چمن که ز گل‌های برگزیده پر است
برای چیدن گل انتخاب لازم نیست (قیصر امین‌پور)
و به همین دلیل، کتاب صبح تجلی تنها گزیده‌ی رباعیات بیدل نیست بلکه یوسف‌نیا آن را بنا بر نیازی که به ویرایش دیوان رباعیات بیدل مصحّح بهداروند احساس می‌کرد، تهیه کرده‌است. می‌نویسد:
این حقیر ضمن احترامی که برای آقای بهداروند قائل هستم و ضمن ارج نهادن به زحمات ایشان در تدوین و تألیف این کتاب، باید اذعان کنم که لغزش‌ها و خطاهای متعددی در این مجموعه وجود دارد که بعضاً ناشی از غلطْ‌خوانی نسخه‌خوان یا اشتباه حروفچین بوده و یا از دست نمونه‌خوان‌ها گریخته است. این حقیر در حد بضاعت خود کوشیده‌ام تا این خطاها را بیابم و شکل صحیح واژه ها و ترکیبات مشکوک را ثبت کنم و در این مسیر به ذوق و دانش ناچیز خود متوسل شده‌ام.
یوسف نیا علاوه بر این، رباعیات بیدل را با اعراب‌گذاری‌های دقیقی همراه کرده که خوانش آن را بخصوص برای جوانان آسان می‌کند و از بسیاری از غلط‌‌خوانی‌ها که در خوانش شعر بیدل فراوان رخ می‌دهد، مانع می‌شود.
شاید منتقدان ارجمند را رأی بر آن باشد که این گزیده می‌بایست علاوه بر دیوان مصحّح بهداروند با سایر نسخ موجود مقابله می‌شد. به دو علت این‌کار چندان لازم نبود. یکی این‌که کار مقابله پیش از این توسط آقای بهداروند انجام شده‌ بود و دوم آنکه به‌راستی هنوز نسخه‌های متعددی از رباعیات بیدل در دست نیست و از آن مهمتر هنوز کاوش‌های انتقادی مفیدی در این باره انجام نشده تا به تعیین نسخه‌یی به عنوان «نسخه‌ی اصل» برای انجام مقابله‌ی دقیق علمی منجر شده باشد.
*
انتشارات پرنیان خیال مفتخر است که در راستای معرفی سبک شکوهمند هندی و شناخت و نواخت شاعران بزرگ این سبک شریف ، همچون صائب تبریزی، طالب آملی، کلیم کاشانی و …. در نهایت بیدل دهلوی به عنوان اوج اعتلای این شیوه‌ در ادوار شعر فارسی،‌ انتشار گزیده‌رباعیات بیدل با عنوان «صبح تجلّی» را به عهده گرفته‌است. همزمان با این اثر،‌ کتاب «طاووس جلوه‌زار»، مجموعه نوشتارهای آقای یوسف نیا در ساحت شناخت بیدل نیز توسط انتشارات پرنیان خیال منتشر می‌شود که حاوی دقیقه‌ها و ناگفته‌های قابل اعتنایی در باره‌ی ذهن و زبان بیدل است.

آبان ۱۳۹۵
دکترمحمدعلی شیوا

غزل شیوا
غزل شیوا
انتشارات پرنیان خیال با هدف ‌ارتقاء سطح عمومی فرهنگ کشور و سهیم شدن در نشر آگاهی‌های بایسته در سال 1393 به مدیریت دکترمحمدعلی شیخ‌الاسلامی (شیوا) تأسیس شد. در فاز اول چشم انداز پنج ساله‌ی انتشارات،‌نشر کتاب‌ های تخصصی در حوزه‌ی ادبیات و هنر در دستورِ‌کار انتشارات قرار گرفته است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *