آموزش وردپرس قالب وردپرس قالب رايگان وردپرس درس وردپرس
کتاب زائر هند منتشر شد – انتشارات پرنیان خیال
معرفی و بررسی کتاب حقیقت و حیرت در فصلنامه نقد ادبی زمستان ۹۶
آذر ۱۸, ۱۳۹۷
معرفی کتاب زائر هند
خرداد ۱۱, ۱۳۹۸
نمایش همه

زائر هند منتشر شد.

کتاب زائر هند / نقد و شناخت صائب، بیدل و دیگر نازک‌خیالان سبک هندی: دکتر عبدالحسین زرین‌کوب / دکتر محمدعلی شیوا

گردآوری آراء زنده‌یاد دکتر عبدالحسین زرین‌کوب درباب سبک شریف هندی و شاعران گرانمایه‌ی آن است. این کتا که توسط دکتر محمدعلی شیوا گردآوری و تنظیم شده است، حاوی مکتوبات و مقالات استاد است که در آثار مختلف ایشان پراکنده بود. دکتر محمد علی شیوا شاعر و صائب پژوه معاصر علاوه بر مقدمه، پاورقی‌های راهگشایی بر مجموعه آراء افزوده اند که دانشجویان و پژوهشگران را در درک و دریافت سخنان و موضعگیری های استاد زرین‌کوب یاری می رساند. کتاب زائر هند حاوی ضمیمه‌یی نیز هست و آن مقاله‌ی ارزشمند «ویژگی‌ها و منشأ پیدایش سبک مشهور به هندی در سیر تحول شعر فارسی» نوشته‌ی استاد بانو قمر آریان همسر فرهیخته‌ی استاد زرین‌کوب است.

این کتاب در ۲۳۸ صفحه به قطع وزیری و با جلد شومیز توسط انتشارات پرنیان خیال در خرداد ۱۳۹۸ چاپ و منتشر شده است.

بخشی از مقدمه کتاب:

زرین‌کوب و سبک هندی
باری، آنچه در مقدمه‌ی کتابی که حاوی مقالات زنده‌یاد زرین‌کوب درباب صائب و سبک هندی است اهمیت دارد، نگاهی گذرا به آثار ایشان در حوزه‌ی نقد سبک هندی و شاعران آن است که در فصل‌های آتی کتاب به تفصیل با آنها آشنا خواهید شد.
با آشنایی بی‌تردیدی که نسبت به اشراف استاد زرین‌کوب در حوزه‌ی نقد ادبی و آسیب‌شناسی آن در ایران و نیز جریان‌های نقد ادبی در دنیا داریم، نقد و نظرهای این ادیب‌فرزانه در زمینه‌ی شناخت سبک هندی و شعر صائب را می‌توان یکی از معتبرترین متون در این زمینه دانست و با مطالعه‌ی آن به لایه‌های پیدا و پنهان این سبک شریف و شعر صائب به‌عنوان نام‌آورترین شاعر این دوران دست یافت.
در فصل نخست کتاب پیش‌رو شناخت‌نامه‌یی از وضعیت شعر فارسی مقارن با عصر صفوی در ایران و هند ارائه ‌می‌شود که درعین‌حال حاوی استداراکات عمومی نویسنده در این خصوص است. زرین‌کوب برخلاف بسیاری از منتقدین این حوزه، با بی‌طرفی مثال‌زدنی زوایای گوناگون مسئله را می‌کاود و بی آنکه خود را مقهور پیش‌داوری‌ها و نیز داوری‌های منتقدین پیش از خود بداند، رأی و نظر خود را ارائه می‌کند. این فصل درحقیقت شامل بخش‌های ۷۲ لغایت ۷۹ از کتاب از گذشته‌ی ادبی ایران است که پیش از آن در بخش «نقد و شناخت» کتاب سیری در شعر فارسی آمده بود و چیزی بر آن افزوده نشده است.
در بخش نخست این فصل ابتدا نمای کلی از وضعیت شعر در عصر صفوی در ایران ارائه‌شده و با گذشته‌ی ادبی ایران به قیاس گذاشته می‌شود. اگرچه بی‌اعتنایی شاهان صفوی نسبت به شعر و شاعران نخستین و بارزترین حقیقتی است که پژوهشگر شعر در عصر صفوی با آن مواجه می‌شود، در عین حال به عقیده‌ی نویسنده، شعر فارسی پیش از این عهد نیز به دنبال جایگاهی مردمی و خارج از دربار برای خود می‌گشت:
شعر درواقع از مدت‌ها قبل و حتی اندکی پیش از ظهور صفویه هم احساس کرده بود که جهت بقای خود می‌بایست در بیرون از چهار دیوار دستگاه ملوک و امرا پناهگاه ایمن‌تری برای خویش بجوید و از این جمله، مخصوصاً غزل، اندک‌اندک به چارسوها و بازارها و مجالس محترفه روی آورد؛ چنانکه به سبب بی‌تمیزی ارباب قدرت که خوب و بد شعر را درک نمی‌کردند، لااقل از عهد شاهرخ تیموری و اخلاف او تدریجاً تعداد قابل‌ملاحظه‌یی از اهل بازار خود را در زمره‌ی شعرای عصر درآوردند.
نکته‌ی مهم دیگری که مورد توجه استاد زرین‌کوب قرار گرفته و عموماً در مطالعات شعر در عصر صفوی مورد غفلت واقع می‌شود این است که شعر عصر صفوی را عمدتاً‌ محصول ذوق و طبع و خیال اهل بازار که عموماً از سواد ادبی کمی برخوردار بودند، دانسته و با این فرض نادرست، حکم بر انحطاط عمومی شعر در این عصر داده‌اند. به همین دلیل استاد پیش از هرچیز آشنایی مختصر با علمای شاعر را در عصر صفوی ضروری دانسته و به معرفی علمای شاعری همچون شیخ بهایی، میرداماد،‌ ملاصدرا، فیّاض لاهیجی، فیض کاشانی و میرفندرسکی می‌پردازد.
در بخش «هند سرزمین فرصت‌ها» خواننده با وضعیت شعر فارسی در هند مقارن عصر صفوی، که تحت سیطره‌ی سلاطین بابری بود، آشنا می‌شود و مؤلف با بررسی این موضوع و نیز معرفی شاعران فارسی‌گوی دربار بابری شرایط فکری لازم برای بررسی علل مهاجرت شعرا به هند را فراهم می‌آورد.
عموماً دلیل مهاجرت شعرا به هند در عصر صفوی به بی‌اعتنایی شاهان صفوی نسبت به شعر و شاعری ارجاع می‌شود، امّا زرین‌کوب با بررسی همه‌جانبه در این مسئله، علل مختلف این پدیده را که البته اختصاص به عصر صفوی نداشته طرح و مورد تحلیل قرار می‌دهد.
در میان بخش‌های مختلف این فصل معرفی شاعران ایرانی و هندیان فارسی‌گوی در دربار بابری مطمح نظر استاد است که در عین اختصار، در راستای روشنگری و زدودن موضع‌گیری‌های نابجای بعضی از صاحبان تذکره‌های متأخر همچون صاحب تذکره‌ی آتشکده است که جز ابراز غرض‌ورزی در این زمینه کاری صورت نداده‌اند.
در ادامه با بحث شعر و شاعری در دربار صفوی آشنا می‌شویم و حضور شعر در دربار و بازار و نسبت میان این دو با بحث‌های مستند به حقایق تاریخی توسط نویسنده به روشنی آشکار می‌شود. خواننده در این قسمت نیز با دسته‌یی دیگر از شاعران عصر صفوی به اختصار‌آشنایی پیدا می‌کند.
شاید یکی از مهمترین بخش های فصل نخست کتاب، بخش «ویژگی‌های سبک هندی» باشد که در آن با جهات گوناگون مسئله مواجه‌شده و در هر مورد با تحلیل و نقدهای منصفانه‌ و علمی منتقدی دانا و متخلّق به اخلاق نقد و دارای ذوقی سلیم آشنا می‌شویم که می‌تواند سرمشق مطالعات و پژوهش‌های آتی در این حوزه واقع شود.
زرین کوب در تحلیل نهایی خود و در مخالفت با منتقدینی که خروج شعر از نفوذ دربار صفوی و مهم‌تر از آن از حوزه‌ی درس و مدرسه به بازار و محترفه را عامل رکود و انحطاط شعر سبک هندی می‌دانند، می‌نویسد:
انتقال شعر و شاعری از حوزه‌ی نفوذ اهل مدرسه به حوزه‌ی نفوذ اهل بازار، برخلاف آنچه شاید در ابتدای امر به نظر می‌آید از لحاظ ابداع و آفرینش ادبی به هیچ وجه متضمن انحطاط و رکود هم نگردید. سبک تازه باآنکه با سنت‌های قدما و اهل مدرسه قطع ارتباط کرده بود، غالباً حاکی از نوعی تحرّک در جهت واقع‌گرایی و تجدید عهد با زندگی واقعی بود.
در فصل دوم کتاب با عنوان« نقد ادبی در سبک هندی» با رویکردهای نقد ادبی در عصر صفویه در ایران و هند آشنا می‌شویم. این فصل درحقیقت برگرفته از مطالبی است که استاد زرّین‌کوب در کتاب نقد ادبی بدان اختصاص داده‌اند. این فصل به اختصار سرفصل‌های مهم تحقیق در زمینه‌ی سبک هندی را به دست می‌دهد و می‌تواند در امر پژوهش در این زمینه مورد استفاده‌ی علاقه‌مندان و پژوهشگران قرار گیرد.
دو فصل بعد به شناخت صائب به عنوان عرش‌پیمای اوج سبک هندی و از مفاخر شعر و ادب فارسی اختصاص دارد که با عناوین «جهان صائب و دریچه‌یی به جهان‌بینی او» و «زائر هند» درج شده‌اند. فصل نخست عنوان مطلبی است که در کتاب از چیزهای دیگر،‌ صفحات ۱۱۳- ۱۴۰ چاپ شده است و دومی که نام این مجموعه نیز برگرفته از عنوان آن «زائر هند» است، در کتاب ارجمند با کاروان حلّه،‌ ص ۲۹۵ آمده است. این دو فصل از کتاب نیز حاوی نکات ارزشمند و تحلیل‌های منطقی و فارغ از تعصب و اغراض رایج درباب شعر و اندیشه‌ی صائب تبریزی است که در نوع خود کم‌نظیر است.
فصل نهایی کتاب مقاله‌یی است در شناخت بیدل دهلوی، بزرگ ترین و آخرین قله‌ی فتح‌ناشدنی شعر سبک هندی، که استاد زرین‌کوب در دهلی هند به تاریخ فوریه ۱۹۶۴ (بهمن ۱۳۴۲ شمسی) نوشته‌اند. برای آن که اهمیت استاد به عنوان پیشگام بیدل شناسی در ایران معلوم شود باید دانست که نخستین مقاله از کتاب نفیس شاعر آینه‌ها اثر جاودانه‌ی استاد شفیعی کدکنی که نخستین‌ اثر مستقل درباره‌ی بیدل در ایران است، به سال ۱۳۴۷ یعنی قریب پنج سال پس از مقاله‌ی استاد زرین‌کوب نوشته شده است.
پیش از این، کتاب درحق صائب را که حاوی مجموعه رسالات زنده‌یاد امیری فیروزکوهی درباب صائب و سبک هندی است، گردآوری و در سال ۱۳۹۶ با مقدمه‌ی استاد امیربانو کریمی فیروزکوهی توسط انتشارات پرنیان خیال منتشر کرده‌ام که از همان آغاز نشر تأثیرات فرخنده‌یی در مطالعات ادبی مربوط به سبک هندی و عرصه‌ی صائب‌پژوهی داشته ‌ و مورد استقبال غیرمنتظره‌یی قرار گرفته است.
کتاب زائر هند دومین مجموعه از این سری است و بر این باورم که مطالعه‌ی آراء استاد زرین‌کوب، از بسیاری ناروایی‌هایی که به ناحق در حق سبک شریف هندی رواداشته‌شده پرده برخواهد داشت و همگان را با حقیقت این سبک و نیز روش‌های نوین نقد، فارغ از هرگونه غرض‌ورزی و از سوی دیگر اغرا‌قات نابجا، آشنا خواهد کرد.
از آنجا که استاد زرین‌کوب عموماً در آثار خود، بیش از هرچیز به شأن کلام و موضوع تحقیق می‌اندیشیدند و همواره خواننده را واجد اطلاعاتی مکفی در موضوع مورد بحث درنظر می‌گرفتند، عمده‌ی مخاطبان آثار گرانقدر ایشان را دانشگاهیان و اهل فضل و تحقیق تشکیل می‌دهد. اما کتاب پیش رو به هیچ‌وجه چنین رسالتی را بر عهده‌ی خویش نگرفته است؛ برعکس، آنچه مرا به تهیه‌ی این کتاب برانگیخته، فراهم آوردن مجموعه‌یی بود که طیف وسیعی از جوانان و علاقه‌مندان به شعر و ادب فارسی را با حداقل آشنایی با موضوع، که شناخت سبک هندی و دو تن از نخبگان این سبک یعنی صائب و بیدل است، فراچشم آورده باشد. از این‌رو گاه بعضی از سطور محققانه و فاضلانه‌ی استاد زرین‌کوب را نیازمند توضیح یافته و با بضاعت اندک خود سعی در روشنی افکندن بر آن در پانوشت کرده‌ام که با قید (م.ش) مشخص شده است. امیدوارم این یادداشت‌ها وهنی بر ساحت آن استاد فرزانه و کلام جاودان او نباشد و خاطر فاضلان و اندیشمندان خواننده‌ی کتاب را برنیاشوبد.
شایسته‌ی تذکار است که ضمیمه‌یی نیز ـ بنا به پیشنهاد یکی از اساتید ـ بر این رساله افزوده‌ام که به نوعی مکمل بحث‌های استاد زرین‌کوب است. این ضمیمه چیزی نیست جز مقاله‌ی ارزشمند «ویژگی‌ها و منشأ پیدایش سبک مشهور به هندی در سیر تحول شعر فارسی» نوشته‌ی استاد بانو قمر آریان همسر فرهیخته‌ی استاد زرین‌کوب که به سال ۱۳۵۲ در مجله‌ی دانشکده ادبیات دانشگاه مشهد چاپ و منتشر شده است.

غزل شیوا
غزل شیوا
انتشارات پرنیان خیال با هدف ‌ارتقاء سطح عمومی فرهنگ کشور و سهیم شدن در نشر آگاهی‌های بایسته در سال 1393 به مدیریت دکترمحمدعلی شیخ‌الاسلامی (شیوا) تأسیس شد. در فاز اول چشم انداز پنج ساله‌ی انتشارات،‌نشر کتاب‌ های تخصصی در حوزه‌ی ادبیات و هنر در دستورِ‌کار انتشارات قرار گرفته است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *